به گزارش جامعه ایده آل؛ غلامعلی حدادعادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در کنفرانس بینالمللی و جشنواره هنری اقبال که روز پنجشنبه در حوزه هنری انقلاب اسلامی برگزار شد، با تجلیل از جایگاه علامه اقبال لاهوری، اندیشههای او را در بیداری مسلمانان و احیای هویت اسلامی مؤثر دانست.
اقبال؛ شاعری با اندیشهای فراتر از قالبهای ادبی
حدادعادل ضمن خوشامدگویی به نمایندگان کشورهای حاضر در مراسم، بهویژه سفیر پاکستان، گفت که در چند ماه حضور سفیر پاکستان در ایران، تحرک بیشتری در روابط سیاسی و فرهنگی دو کشور دیده شده است و این موضوع شایسته قدردانی است.
او همچنین از حوزه هنری و برگزارکنندگان مراسم برای زنده نگهداشتن یاد اقبال لاهوری تشکر کرد و یادآور شد که بیش از ۱۰ سال پیش نیز مراسمی برای بزرگداشت این شاعر در حوزه هنری برگزار شده بود.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی با اشاره به علاقه دیرینهاش به شعر اقبال گفت: «از دوران دبیرستان با شعر اقبال آشنا و شیفته او بودهام و این علاقه با گذشت زمان بیشتر شده است؛ تا جایی که اگر فرصت داشتم، زبان اردو را فقط برای فهم شعر اقبال به زبان اصلی فرا میگرفتم.»
او اقبال را شاعری برخوردار از روحی پویا و اندیشهای ژرف توصیف کرد و گفت که هرچند اقبال از عرفان و سنتهای ادبی تأثیر پذیرفته بود، خود را به چارچوب سبک هندی محدود نکرد. به گفته حدادعادل، در این سبک، تخیل، ظرافتهای ادبی، تمثیلهای تازه و مضمونپردازیهای دور از ذهن اهمیت ویژهای داشت و شاعران برای یافتن مضمونهای تازه با یکدیگر رقابت میکردند؛ اما محرک اصلی شعر اقبال، آتشی درونی بود و شعرش بیان راز دل و اندیشهاش به شمار میرفت. در نگاه او، لفظ و شعر وسیلهای برای بیان آن اندیشه درونی بود.
شعر فارسی اقبال و احیای زبان در شبهقاره
حدادعادل یکی دیگر از خدمات اقبال را دمیدن نفسی تازه در زبان فارسی در شبهقاره هند دانست و گفت: پس از سلطه استعمار انگلیس بر هند، زبان فارسی بهتدریج جایگاه خود را از دست داد و زبان انگلیسی جای آن را گرفت. در چنین شرایطی، اقبال با سرودن شعر فارسی به زبان و ادبیات فارسی در شبهقاره، بهویژه در منطقهای که امروز پاکستان نامیده میشود، جانی دوباره بخشید.
او با بیان اینکه اقبال شعر را وسیلهای برای بیداری و آگاهی میدانست، افزود: اقبال شعر را «شیپور بیداری» و «مشعل آگاهی» میدانست. برای فهم شعر او باید شرایط تاریخی شبهقاره هند ـ شامل هند، پاکستان و بنگلادش امروز ـ را در حدود ۱۵۰ سال پیش در نظر گرفت.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی با اشاره به گستردگی سلطه انگلیس بر شبهقاره گفت: استعمار انگلیس یکی از بزرگترین و ارزشمندترین سرزمینها را تحت سلطه خود درآورده بود و با وجود جمعیت بسیار زیاد این منطقه، شمار اندکی از انگلیسیها بر میلیونها نفر حکومت میکردند؛ آنان بر ملتی بزرگ با پیشینه و تمدنی گسترده مسلط شده و منابع آن را غارت میکردند.
حدادعادل افزود: سلطه انگلیس بر هند، در تحلیل حضور و سیاستهای این کشور در ایران نیز اهمیت دارد؛ زیرا انگلیسیها میخواستند بر ایران هم مسلط شوند تا بتوانند از سلطه خود بر هند محافظت کنند.
«خودی»؛ راهی برای مقابله با ازخودبیگانگی
به گفته حدادعادل، اقبال در چنین شرایط تاریخی و اجتماعی میکوشید مسلمانان شبهقاره را به حرکت و بیداری وادارد و جامعه اسلامی را احیا کند. او برای رسیدن به این هدف، ابتدا باید فرد را بیدار میکرد و سپس فردِ بیدارشده را در جامعه قرار میداد. اقبال برای این منظور فلسفه «خودی» را در کتاب «اسرار خودی» مطرح کرد و در ادامه، با مفهوم «رموز بیخودی» مرحله دیگری از اندیشه خود را توضیح داد.
حدادعادل با اشاره به آشنایی اقبال با دو حوزه فکری اسلام و غرب گفت: اقبال هم با معارف اسلامی آشنا بود و هم فرهنگ و فلسفه غرب را میشناخت. او در زادگاه خود در شبهقاره با معارف اسلامی آشنا شد و از استادانش از علامه سیدحسن نام برده شده است.
او با نقل دیدگاه دکتر فتحالله مجتبایی، استاد اقبال، گفت: دکتر مجتبایی که از پیشگامان هندشناسی و اقبالشناسی در ایران است، سیدحسن را معلمی شیعه معرفی کرده که اقبال را با محبت اهلبیت(ع) آشنا کرد. به گفته حدادعادل، علاقه اقبال به حضرت فاطمه زهرا(س)، امام حسین(ع) و پیامبر اکرم(ص) از جمله مواردی است که میتوان تأثیر این آشنایی را در آن دید.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی ادامه داد: اقبال پس از آشنایی با معارف اسلامی، برای تحصیل فلسفه به اروپا رفت و بهویژه در آلمان با اندیشه فیلسوفانی مانند نیچه و شوپنهاور و نیز جریانهای فکری فرانسه آشنا شد. او از این اندیشهها تأثیر گرفت، اما در نهایت دستگاه فکری ویژه خود را پدید آورد.
شناخت خویشتن و جایگاه انسان
حدادعادل برای توضیح جایگاه «خودی» در اندیشه اقبال، او را به سازندهای تشبیه کرد که پیش از برپا کردن بنایی بزرگ و استوار، به محکمکردن پایههای آن میاندیشد. به گفته او، اقبال در «اسرار خودی» میخواست مسلمانان را با مقام و جایگاه انسان آشنا کند.
او با اشاره به تفاوت مفهوم «خودی» در اندیشه اقبال با برخی برداشتهای رایج در ادبیات عرفانی فارسی گفت: در بخشی از ادبیات عرفانی، خودبینی و توجه به خود نکوهش شده و انسان به ندیدن خود دعوت میشود؛ اما اقبال معنایی مثبت برای خودی قائل است. خودی در نگاه او به معنای خود بودن و شناختن خویشتن است و در برابر ازخودبیگانگی قرار میگیرد.
حدادعادل با یادآوری آموزه سقراط، «خود را بشناس»، افزود: اقبال در مثنوی «اسرار خودی» میخواست ملتی را که از هویت و حقیقت خویش بیگانه شده بود، با خود آشنا و بیدار کند. او به مسلمانان یادآوری میکرد که چه جایگاهی دارند؛ انسان تنها از آب و گل تشکیل نشده، بلکه خلیفه خداوند در زمین و حامل روح الهی است.
او با خواندن بخشهایی از اشعار اقبال، بر اهمیت خودشناسی، خودباوری و استواری شخصیت در اندیشه این شاعر تأکید کرد و گفت: اقبال انسان را به حفظ خودی، استواری و یافتن نغمه و صدای حقیقی خویش فرامیخواند. پیام او این است که انسان باید خود را بشناسد، تواناییهایش را دریابد و بهجای نفی و نادیدهگرفتن خود، به حقیقت وجودیاش توجه کند.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی همچنین به نگاه عرفانی و الهی اقبال به مقام انسان اشاره کرد و گفت: در شعر او، انسان جایگاهی آسمانی و الهی دارد. اقبال توانسته است اندیشههای بلند فلسفی و عرفانی را در قالبی لطیف و هنرمندانه به زبان فارسی بیان کند.
از خودشناسی فردی تا پیوند با امت
حدادعادل با خواندن ابیاتی از غزل اقبال با مطلع «نعره زد عشق که خونینجگری پیدا شد»، گفت آشنایان با قرآن، معارف اسلامی و عرفان، عمق این شعر را بهتر درک میکنند. به گفته او، اقبال در این ابیات از تولد انسان و ظهور حقیقتی فراتر از جهان مادی سخن میگوید و انسان را از محدودیتهای طبیعت بهسوی مرتبهای بالاتر و ملکوتی فرامیخواند.
او پیوند میان «خودی» و «بیخودی» را از بخشهای مهم منظومه فکری اقبال دانست و گفت: اقبال پس از تبیین خودی، در «رموز بیخودی» به مرحله دیگری از اندیشهاش میرسد. در این مرحله، انسان باید خود را همچون قطرهای در دریای امت ببیند و در کنار دیگر انسانهایی قرار گیرد که به خودی الهی و حقیقت وجودی خویش پی بردهاند. به این ترتیب، خودشناسی و خودباوری فردی زمینه حضور آگاهانه در جامعه و شکلگیری یک امت واحد را فراهم میکند.
انتهای پیام/