در ادامه مشروح این مصاحبه تفصیلی را با هم می‌خوانیم؛

    هفته فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در روسیه با چه رویکرد و چارچوبی طراحی شده است و چه تفاوتی با برنامه‌های فرهنگی معمول میان دو کشور دارد؟ در این دوره قرار است چه تصویری از ایران به مخاطبان روس ارائه شود؟

هفته فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در روسیه در چارچوب مناسبات فرهنگی و همکاری‌های میان دو کشور و در امتداد روند تبادلات فرهنگی متقابل ایران و روسیه طراحی شده و این برنامه در پی توافقات و رایزنی‌های انجام‌شده میان مقامات عالی فرهنگی دو کشور شکل گرفته است. سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی با همکاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و دیگر بخش های مختلف، مسئولیت هماهنگی و اجرای برنامه را با هماهنگی وزارت فرهنگ فدراسیون روسیه و نهادهای فرهنگی مرتبط در میزبانی این رویداد و در پاسخ به اجرایی هفته فرهنگی روسیه در جمهوری اسلامی ایران را بر عهده دارد.

تفاوت این دوره با یک برنامه فرهنگی معمول، در گستره و نگاه چندلایه آن است. تلاش شده است برنامه‌ها به‌گونه‌ای کنار یکدیگر قرار گیرند که مخاطب با یک حوزه محدود از فرهنگ ایران مواجه نباشد، بلکه تصویری از پیوستگی میان میراث تمدنی، فرهنگ، هنر، دانش و خلاقیت معاصر ایران دریافت کند. از این منظر، هدف آن است که «ایران تاریخی»، «ایران فرهنگی» و «ایران معاصر» در کنار یکدیگر دیده شوند.

    برگزاری این هفته فرهنگی در مقطع زمانی کنونی چه اهمیتی دارد؟ مهم‌ترین پیام و محوری که جمهوری اسلامی ایران قصد دارد از طریق این رویداد بزرگ فرهنگی به جامعه فرهنگی و هنری روسیه منتقل کند چیست؟

برگزاری این هفته فرهنگی در مقطع کنونی، از این جهت اهمیت دارد که شاهد رشد روزافزون و گسنرده روابط ایران و روسیه هستیم و طبیعتاً روابط فرهنگی نیز باید متناسب با این روند، ظرفیت و عمق بیشتری پیدا کند.

از سوی دیگر، این رویداد نخستین رویداد فرهنگی بین المللی ایران در این ابعاد و در این سطح پس از دوران جدید و جنگ تحمیلی سوم است و همین موضوع به آن اهمیت تاریخی ویژه‌ای می‌بخشد. ما می‌خواهیم از طریق این رویداد، پیامی روشن به جامعه فرهنگی و هنری روسیه منتقل کنیم: ایران امروز تنها میراث‌دار یک تمدن بزرگ نیست، بلکه جامعه‌ای زنده و خلاق است که در کنار ریشه‌های تاریخی خود، در عرصه‌های هنر، دانش، فناوری و تولید فرهنگی معاصر نیز ظرفیت‌های قابل توجهی دارد.

بنابراین پیام اصلی، ارائه تصویری جامع و امروزی از ایران است؛ تصویری که گذشته و حال را در برابر مخاطب روس در کنار یکدیگر قرار می‌دهد.

    هفته فرهنگی ایران در روسیه قرار است فراتر از برگزاری مجموعه‌ای از برنامه‌های هنری و فرهنگی، چه نقشی در تقویت روابط میان دو کشور ایفا کند؟ به‌طور مشخص، چگونه می‌توان ظرفیت‌های فرهنگی و هنری را به ابزاری برای ایجاد اعتماد، شناخت متقابل و گسترش همکاری‌های پایدار میان ایران و روسیه تبدیل کرد؟

دیپلماسی فرهنگی زمانی می‌تواند در خدمت منافع ملی قرار گیرد که فرهنگ از یک برنامه مناسبتی فراتر رفته و به بخشی از فرایند ارتباط میان جوامع تبدیل شود. هفته فرهنگی از این منظر، فرصتی برای ایجاد ارتباط میان طیف‌هایی است که در شکل‌گیری افکار عمومی و مناسبات فرهنگی دو کشور نقش دارند؛ از هنرمندان و دانشگاهیان گرفته تا فعالان فرهنگی، متخصصان، نسل جوان و همچنین مخاطبان عام.

اعتماد نیز معمولاً از طریق شناخت مستقیم و تجربه واقعی شکل می‌گیرد. وقتی مخاطب روس با آثار، هنرمندان، اندیشه‌ها و سبک زندگی ایرانی مواجه می‌شود، امکان شکل‌گیری تصویری دقیق‌تر و کمتر واسطه‌ای از جامعه ایران فراهم می‌شود. همین تصویر می‌تواند بر کیفیت روابط فرهنگی و اجتماعی دو کشور اثر بگذارد.

در سطح کلان‌تر نیز ارتباطات فرهنگی می‌تواند زمینه‌ای برای توسعه همکاری در حوزه‌هایی مانند هنر، آموزش، دانشگاه، صنایع خلاق و گردشگری فرهنگی فراهم کند. به همین دلیل، ما فرهنگ را نه صرفاً به‌عنوان یک حوزه مستقل، بلکه به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های مؤثر در تقویت مناسبات عمومی ایران و روسیه دنبال می‌کنیم.

    این رویداد را تا چه اندازه می‌توان در چارچوب تعامل متقابل فرهنگی میان ایران و روسیه و در ارتباط با برگزاری هفته فرهنگی روسیه در ایران ارزیابی کرد؟ آیا برای ایجاد توازن و تداوم در تبادلات فرهنگی دو کشور، برنامه یا سازوکار مشخصی در نظر گرفته شده است؟

هفته فرهنگی ایران در روسیه را باید در چارچوب یک رابطه متقابل فرهنگی ارزیابی کرد. برگزاری هفته فرهنگی روسیه در ایران، امکان عرضه ظرفیت‌های فرهنگی آن کشور را برای مخاطبان ایرانی فراهم کرد و اکنون هفته فرهنگی ایران در روسیه و در ادامه دوره قبلی خود در آن کشور در سال ۱۴۰۲، فرصت متقابلی برای حضور و ارائه ظرفیت‌های کشورمان در اختیار قرار می‌دهد.

مهم این است که این تبادل در قالب برنامه‌های مقطعی متوقف نشود. توازن فرهنگی زمانی معنا پیدا می‌کند که حضور دو کشور در عرصه فرهنگی، متقابل، مستمر و قابل برنامه‌ریزی باشد. به همین دلیل، استمرار رایزنی میان نهادهای فرهنگی، استفاده از ظرفیت نمایندگی‌های فرهنگی دو کشور، پیگیری توافقات و تعریف برنامه‌های بعدی، بخشی از منطق این تبادل است. در واقع، هر هفته و رویداد فرهنگی باید هم نتیجه یک مسیر قبلی باشد و هم زمینه‌ساز مرحله بعدی؛ به این ترتیب، مناسبات فرهنگی به مجموعه‌ای از رویدادهای منفصل تبدیل نخواهد شد و در نهایت تعمیق بخش و تحکیم کننده همه سطوح و تنوع روابط خواهد شد.

    مهم‌ترین اهداف کوتاه‌مدت این هفته فرهنگی چیست و در افق بلندمدت انتظار دارید این رویداد چه دستاوردی برای روابط فرهنگی ایران و روسیه ایجاد کند؟ آیا هدف صرفاً معرفی ظرفیت‌های فرهنگی ایران است یا ایجاد همکاری‌های پایدار میان نهادها، هنرمندان و فعالان دو کشور نیز دنبال می‌شود؟

در کوتاه‌مدت، یکی از مهم‌ترین اهداف، ایجاد فرصتی برای حضور مستقیم فرهنگ و هنر ایران در فضای فرهنگی روسیه و فراهم‌کردن امکان مواجهه مخاطبان مختلف با ظرفیت‌هایی است که شاید در جریان ارتباطات روزمره کمتر دیده شوند، اما در افق بلندمدت، مسئله مهم‌تر ایجاد نتایجی است که پس از پایان هفته فرهنگی نیز قابل مشاهده باشند. این نتایج می‌تواند از ارتباط میان هنرمندان و شکل‌گیری پروژه‌های مشترک گرفته تا همکاری میان نهادهای فرهنگی، دانشگاه‌ها و فعالان حرفه‌ای را شامل شود. بنابراین معرفی ایران قطعاً یکی از اهداف این رویداد است، اما هدف نهایی به معرفی محدود نمی‌شود. به دنبال آن هستیم که معرفی، مقدمه‌ای برای ارتباطات مشخص، قابل پیگیری و مستمر باشد.

    در این دوره، صنایع خلاق و ظرفیت‌های اقتصادی فرهنگ با اهمیت بیشتری در برنامه‌ها دیده می‌شود. دلیل توجه به این حوزه چیست و اضافه شدن صنایع خلاق چه تغییری در رویکرد جمهوری اسلامی ایران به برگزاری هفته‌های فرهنگی ایجاد می‌کند؟

ورود جدی‌تر صنایع خلاق به این دوره، ناشی از تغییر ماهیت اقتصاد فرهنگ در جهان امروز است. در بسیاری از کشورها، محصولات فرهنگی دیگر صرفاً برای مصرف فرهنگی تولید نمی‌شوند؛ آنها می‌توانند همزمان دارای ارزش اقتصادی، قابلیت صادراتی و حامل پیام و هویت فرهنگی باشند. این موضوع رویکرد ما به هفته‌های فرهنگی را نیز تا حدی تغییر می‌دهد. در کنار نمایش آثار و برگزاری برنامه‌های فرهنگی، اکنون ظرفیت‌هایی مطرح هستند که می‌توانند وارد چرخه تولید، بازار، سرمایه‌گذاری و تجارت بین‌المللی شوند.

در واقع، صنایع خلاق کمک می‌کنند مفهوم «حضور فرهنگی» گسترده‌تر شود. در اینجا فرهنگ تنها از طریق اجرای هنری یا نمایش اثر منتقل نمی‌شود؛ یک محصول خلاق نیز می‌تواند حامل زبان، زیبایی‌شناسی، ذوق، سبک زندگی و بخشی از هویت فرهنگی کشور تولیدکننده خود باشد. به همین دلیل، توجه به صنایع خلاق را می‌توان گامی در جهت پیوند دادن دیپلماسی فرهنگی با ظرفیت‌های جدید اقتصاد فرهنگ دانست.

    چه حوزه‌هایی از صنایع خلاق ایران در این دوره در روسیه معرفی و عرضه خواهند شد و برای تبدیل حضور فرهنگی به ارتباطات حرفه‌ای، تجاری و صادراتی چه تمهیداتی اندیشیده شده است؟ آیا برای فعالان این حوزه‌ها زمینه‌ای برای مذاکره با طرف‌های روس و شکل‌گیری همکاری‌های مشترک نیز فراهم شده است؟- در این دوره حوزه های مشخص سینما و پویانمایی، اسباب‌بازی، بازی‌های رایانه‌ای، مد و لباس و ... مورد توجه قرار گرفته‌اند. وجه مشترک این حوزه‌ها آن است که در کنار ظرفیت فرهنگی، از قابلیت تولید، عرضه و حضور در بازارهای بین‌المللی نیز برخوردارند.

برای این بخش صرفاً به نمایش محصولات اکتفا نشده است بلکه نشست‌های B2B و مذاکرات تخصصی در نظر گرفته شده تا فعالان ایرانی بتوانند با مجموعه‌ها و فعالان متناظر روسی درباره بازار، ظرفیت‌های همکاری، نیازهای مخاطبان و مدل‌های احتمالی همکاری گفت‌وگو کنند.

هدف از این مذاکرات، شناسایی طرف‌های مناسب در روسیه، بررسی امکان همکاری مشترک، ایجاد ارتباطات تجاری و در نهایت فراهم‌کردن مسیرهای عملی برای صادرات محصولات و خدمات خلاق ایرانی است. بنابراین این بخش تلاش می‌کند فاصله میان «ارائه یک محصول فرهنگی» و «ورود آن محصول به یک بازار جدید» را کاهش دهد.

    فرایند انتخاب هنرمندان، آثار و گروه‌های شرکت‌کننده در این هفته فرهنگی چگونه بوده است؟ چه معیارهایی برای معرفی تصویری از فرهنگ ایران در نظر گرفته شده که هم برای مخاطب روس قابل درک باشد و هم نماینده واقعی تنوع فرهنگی و هنری کشور باشد؟

در ابتدا لازم می دانم از اهتمام وزیر محترم فرهنگ و ارشاد اسلامی و همچنین راهبری و حمایت ریاست محترم سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی تقدیر نمایم. علاوه بر تلاش های همکاران در معاونت توسعه همکاری های علمی و فرهنگی و به ویژه اداره کل همکاری ها و تنظیم گری صادرات فرهنگی، از همراهی تمامی معاونت ها و بخش های وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از جمله سازمان سینمایی، معاونت هنری، معاونت فرهنگی، بنیاد رودکی، پویانمایی، بازی های رایانه ای، حوزه وزارتی، دفتر حفظ و نشر آثار رهبر شهید، وزارت امور خارجه، وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، سازمان اسناد و کتابخانه ملی، وزارت ورزش و جوانان، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، موسسه کمک به توسعه فرهنگ و هنر، حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی، فرهنگستان هنر، بنیاد سعدی، دانشگاه علم و فرهنگ، فدراسیون ورزش های باستانی و زورخانه ای و پست سپاسگزاریم.

انتخاب هنرمندان و آثار با در نظر گرفتن دو معیار اصلی انجام شده است: نخست کیفیت و قابلیت ارائه حرفه‌ای در یک فضای بین‌المللی و دوم توانایی اثر در انتقال بخشی از واقعیت فرهنگی ایران به مخاطبی که با زمینه‌های فرهنگی کشور ما لزوماً آشنایی کامل ندارد.

در کنار کیفیت هنری، مسئله تنوع نیز اهمیت داشته است. ایران دارای تجربه‌ و دانسته های فرهنگی و هنری متنوعی است و نمی‌توان این مجموعه را با یک سبک، یک نسل یا یک قالب نمایندگی کرد. بنابراین تلاش شده است انتخاب‌ها میان میراث فرهنگی، هنرهای معاصر، ادبیات، تولیدات جدید و جلوه‌های مختلف فرهنگ ایرانی توازن ایجاد کند.

نکته مهم دیگر، قابلیت ارتباط برقرار کردن آثار با مخاطب روس بوده است. یک اثر زمانی در فضای بین‌المللی موفق عمل می‌کند که ضمن حفظ هویت و اصالت خود، امکان برقراری ارتباط با مخاطب جدید را نیز داشته باشد. بنابراین معیار ما نه ساده‌سازی فرهنگ ایران، بلکه ارائه آن به شکلی قابل فهم، حرفه‌ای و در عین حال اصیل بوده است. اضافه می نمایم که در این فرایند و تمامی بخش ها و نهادهای که نام برده شد، همکاری و مساعدت داشته اند.

    مخاطبان اصلی این هفته فرهنگی چه گروه‌هایی هستند و برنامه‌ها تا چه اندازه متناسب با ویژگی‌ها و علایق مخاطب روس طراحی شده‌اند؟ از چه شاخص‌هایی برای ارزیابی میزان موفقیت و اثرگذاری این رویداد، فراتر از تعداد بازدیدکنندگان و پوشش رسانه‌ای، استفاده خواهید کرد؟

مخاطبان این هفته فرهنگی طیف‌های متفاوتی را شامل می‌شوند.  مخاطب عمومی، جامعه هنری، دانشگاهیان، متخصصان، فعالان اقتصادی و فرهنگی و نسل کودک و نوجوان، هرکدام نیاز و انتظار متفاوتی از یک رویداد فرهنگی دارند و تلاش شد تا برای همه این مخاطبان محصول مناسب ارائه شود. در ارزیابی موفقیت نیز صرفاً به تعداد بازدیدکنندگان یا حجم پوشش رسانه‌ای اکتفا نخواهیم کرد. میزان مشارکت مخاطبان، کیفیت تعاملات، تعداد و کیفیت ارتباطات حرفه‌ای، نتایج مذاکرات، بازخورد مخاطبان و میزان ادامه یافتن ارتباطات پس از رویداد، از جمله شاخص‌هایی هستند که تصویر دقیق‌تری از اثرگذاری برنامه ارائه می‌کنند.

    پس از پایان هفته فرهنگی، چه برنامه‌ای برای استمرار ارتباطات و تبدیل دستاوردهای این رویداد به همکاری‌های پایدار فرهنگی، هنری و اقتصادی میان دو کشور وجود دارد؟

از ابتدا باید این نکته را در نظر داشت که هفته فرهنگی با پایان آخرین برنامه خود تمام نمی‌شود. بخش مهمی از کار، پس از پایان رویداد آغاز خواهد شد؛ یعنی زمانی که باید ارتباطات ایجادشده، مذاکرات انجام‌شده و پیشنهادهای مطرح‌شده به‌صورت مشخص پیگیری شوند.

در این چارچوب، ثبت و دسته‌بندی مذاکرات و تفاهم‌ها، مشخص‌کردن طرف‌های مسئول پیگیری، حفظ ارتباط میان مجموعه‌های ایرانی و روسی و بررسی روند پیشرفت پیشنهادهای همکاری اهمیت ویژه‌ای دارد. در حوزه‌های حرفه‌ای نیز ارتباطاتی که در نشست‌هایB2B  و علمی و دانشگاهی خواهند داشت، باید در مراحل بعدی از نظر امکان قرارداد، همکاری مشترک یا حضور در بازار فرهنگ و هنر دنبال شوند.

همین منطق در حوزه‌های هنری، علمی و دانشگاهی نیز قابل اجراست. هدف این است که برای هر ارتباط مهم، یک مسیر ادامه‌دار تعریف شود و بتوان در ماه‌های بعد مشخص کرد که چه ارتباطی به نتیجه رسیده، چه پروژه‌ای در حال شکل‌گیری است و چه زمینه‌هایی همچنان نیازمند پیگیری هستند.

در پایان، شایسته است نگاهی اجمالی به بخش‌های مختلف این رویداد فرهنگی و همچنین اماکن و شهرهای میزبان آن داشته باشیم. هفته فرهنگی ایران در روسیه از جهات مختلف، دارای ویژگی‌ها و وجوه متمایزی نسبت به دوره‌های پیشین برگزاری هفته‌های فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، چه در کشور روسیه و چه در سایر کشورها، است.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این رویداد، گستره جغرافیایی برگزاری برنامه‌ها است. برخلاف دوره‌های گذشته که عمدتاً برنامه‌ها در پایتخت کشور میزبان متمرکز بود، در این دوره علاوه بر شهر مسکو، برنامه‌های هفته فرهنگی ایران در شهرهای سن‌پترزبورگ، کازان و آستراخان نیز برگزار خواهد شد. بدین ترتیب، این چهار شهر به‌عنوان مقاصد اصلی هفته فرهنگی ایران در روسیه، میزبان مجموعه‌ای متنوع از برنامه‌های فرهنگی، هنری، علمی و تخصصی خواهند بود. در شهر کازان نیز با توجه به همزمانی این رویداد با عنوان پایتخت جهان اسلام و برنامه‌های مرتبط با سال پیامبر رحمت (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم)، مجموعه‌ای از برنامه‌های ویژه با محوریت قرآن کریم، سیره و شخصیت پیامبر گرامی اسلام (ص) پیش‌بینی شده است که می‌تواند زمینه‌ساز تقویت تعاملات فرهنگی و گفت‌وگوی میان ادیان و تمدن‌ها باشد.

از دیگر ویژگی‌های برجسته این دوره، حضور و اجرای ارکستر موسیقی ملی ایران در تالار تاریخی و معتبر بالشوی تئاتر مسکو است. برگزاری اجرای موسیقی ایرانی در یکی از مهم‌ترین و شناخته‌شده‌ترین تالارهای جهان، از رویدادهای شاخص این هفته فرهنگی محسوب می‌شود و ظرفیت قابل توجهی برای معرفی و عرضه هنر و موسیقی ایرانی در سطح بین‌المللی فراهم می‌آورد.

همچنین، در این دوره برخلاف برخی دوره‌های گذشته که برنامه‌های هفته فرهنگی عمدتاً بر یک یا دو محور مشخص، از جمله نمایشگاه یا نمایش فیلم، متمرکز بود، ۱۳ عنوان برنامه فرهنگی، هنری، علمی و تخصصی به‌صورت همزمان و در قالب یک رویداد جامع پیش‌بینی و اجرا خواهد شد.

این برنامه‌ها طیف متنوعی از فعالیت‌ها را دربرمی‌گیرد که از جمله می‌توان به برنامه ویژه بزرگداشت رهبر شهید انقلاب، هفته دوستی کودکان و نوجوانان، هفته فیلم و پویانمایی، اجرای ارکستر موسیقی ملی ایران، برگزاری همزمان کمیته فرهنگی کمیسیون مشترک همکاری‌های ایران و روسیه، برنامه‌های مرتبط با حوزه صادرات فرهنگی و صنایع خلاق، برگزاری نشست‌های علمی و دانشگاهی در دانشگاه‌های مختلف، پیگیری و اجرای برنامه‌های مرتبط با مفاد تفاهم‌نامه‌های مشترک اتاق ایران و روسیه، و برپایی نمایشگاه بزرگ فرهنگی و هنری اشاره کرد.

نمایشگاه بزرگ فرهنگی و هنری این رویداد نیز با حضور و ارائه آثار و ظرفیت‌های بیش از ۳۰ رشته و حوزه فرهنگی و هنری برگزار خواهد شد و در کنار آن، بخش‌هایی همچون بازی‌های رایانه‌ای، ورزش‌های باستانی و سایر جلوه‌های فرهنگی و هنری جمهوری اسلامی ایران نیز پیش‌بینی شده است.

مجموعه این برنامه‌ها، در کنار تنوع موضوعی و گستره جغرافیایی، هفته فرهنگی ایران در روسیه را به رویدادی چندوجهی تبدیل کرده است که علاوه بر معرفی ظرفیت‌های فرهنگی و هنری جمهوری اسلامی ایران، زمینه مناسبی برای توسعه همکاری‌های فرهنگی، هنری، علمی و تخصصی میان دو کشور فراهم خواهد ساخت.